Bisede për Rilindjen Kombëtare me studiuesin Enis Sulstarova

User1
2 0
Shpërndaje

Intervistë radiofonike e studiuesit Enis Sulstarova me gazetarin Blend Devolli (transkriptuar nga RrugaPress)
Intervista për emisionin “Rruga A”, në Radio Criteria, më 21 korrik 2020.

Blend Devolli: Tema për të cilën do të diskutojmë është Rilindja Shqiptare, njëri prej projekteve më të rëndësishme të shqiptarëve, i cili ndoshta mbetet themeli i kombit shqiptar. Profesor, zakonisht Rilindja Kombëtare kuptohet si lëvizje politike, mirëpo a ngërthen në vete edhe aspekte tjera, kulturore, ekonomike?


Enis Sulstarova: Në fakt, lëvizja kombëtare shqiptare ishte një lëvizje pikë së pari kulturore po aq sa dhe politike. Sigurisht që ishte dhe një lëvizje shoqërore për aq sa kërkonte modernizimin e shqiptarëve, zhvillimin e shqiptarëve si kombet e tjerë të Evropës. Pra, qe një pikë kthese, e cila kërkonte një shndërrim të gjithanshëm të shqiptarëve nga momenti i atëhershëm dhe hyrjen e tyre drejt një etapë të re, siç është zhvillimi politik shoqëror dhe ekonomik. Mjafton për shembull të shikojmë veprën e Sami Frashërit “Shqipëria çka qenë, çështë e çdo të bëhet”. Tek pjesa e tretë, “Çdo të bëhet”, Sami Frashëri tregon për zhvillimin ekonomik, shoqëror, kulturor të Shqipërisë. Flet për universitete, për ministri, hekurudha flet për një zhvillim të gjithanshëm të shqiptarëve. Pra, vizioni ka qenë për një zhvillim tërësor modern të shqiptarëve, nuk është vetëm lëvizje politike, por edhe shoqërore, kulturore edhe ekonomike.


BD: A mund të themi që manifesti i Sami Frashërit ka qenë pjesa thelbësore e këtij orientimi të mëpastajshëm të rilindjes kombëtare?


ES: Padyshim që vepra e Sami Frashërit (“Shqipëria çka qenë, çështë e çdo të bëhet”) është një lloj sinteze e të gjithë mendimit rilindas. Ai me këtë manifest, tekst të shkurtër, përmblodhi idetë që ishin thënë para tij dhe ato të bashkëkohësve edhe u la pasardhësve, edhe shqiptarëve të sotëm, një dokument i cili orienton në vija të përgjithshme zhvillimin e tyre.


BD: Nëse e shikojmë nga kjo distancë kohore, e shohim një program e vizion të jashtëzakonshëm. Profesor, a i bie kjo që kemi pasur një elitë intelektuale të përndritur, vizionare dhe të shumëdijshme?


ES: Për kohën ku ata kanë jetuar, fundi i shek. XIX – fillimi i shek. XX, patjetër që te një pjesë e mendimtarëve të Rilindjes gjejmë njerëz që janë pothuaj ajka e intelektualizmit shqiptar, e jo vetëm shqiptar, sepse krahasuar me bashkëkohësit evropianë e më gjerë emra si Sami Frashëri, Hoxha Tahsini si më pas Gjergj Fishta apo Fan Nolin na bëjnë nder. Pra po të krahasojmë jo vetëm vëllimin e tyre në gjuhën shqipe apo për shqiptarët por edhe kontributin që kanë dhënë në përgjithësi apo dijen universale, për shembull enciklopeditë e Sami Frashërit, ne shohim njerëz që kanë pasur një arsimim të mirë për kohën. Edhe sot vështirë të gjesh njerëz me atë lloj formimi si në kohët e Rilindjes. Por ajo që unë do theksoja më shumë nuk është vetëm dija, por kombinimi i dijes me vullnetin. Pra, jo vetëm dija e parë si autonome, por edhe vënia e saj në përdorim për një mision, që atëherë dukej i pamundur, por që në fakt duhet thënë se ka përcaktuar të gjithë rrugëtimin tonë si komb që nga fillimet e shek. XX e deri tani. Paramendojeni: vetë ekzistenca e Shqipërisë, si republikë, ose pavarësia e Kosovës dhe lëvizjet e tjera shqiptare të sotme kudo ku ata janë në Ballkan nuk do ishin të mundura pa hovin e Rilindjes, pa këtë hov epik, pa këtë frymëzim i cili do të ishte brumosësi i idesë kombëtare. Pa rilindjen nuk të kishte një komb shqiptar, ashtu siç e njohim sot. Po të mendosh sot që ne kemi institucione, shoqëri civile, kemi shtet, kemi media duket më e lehtë të flasësh për kombin. Është më e lehtë të flasësh për një kulturë kombëtare, kulturë publike, teatro, për romane, për simfoni e kështu me radhë. Por mendoni në kohën e Rilindjes nuk kishte asgjë nga këto. Pra Rilindja vetë krijoi sferën publike shqiptare. Rilindja krijoi gjuhën shqipe të kultivuar, atë që ne flasim dhe shkruajmë sot. Dijet që ata kishin i vunë në shërbim të shqipes, në shërbim të kombit shqiptar.


BD: Nëse kthehemi ne kohë, përjashto sentimentin nacionalist, e shohim një përpjekje të kësaj plejade, duke ruajtur qenien kombëtare të rrezikuar, kanë kontribuar edhe në ngritjen e institucione kulturore e ekonomike, mbi të cilat po merrte formë kombi?
ES: Rilindja ishte një reagim politik ndaj ngjarjeve të atëhershme në Ballkan. Lëvizja politike e Rilindjes ka shkuar krah për krah me atë kulturore. Lidhja e Prizrenit ishte një pikë kthese dhe ajo sepse tregoi që shqiptarët mund të mobilizoheshin për të mbrojtur territoret e tyre që në atë kohë rrezikoheshin nga pushtimet e shteteve fqinje. Pra duke marrë parasysh kohën kur ka vepruar Rilindja duhet të dimë që nuk është thjesht një lëvizje romantike, një lëvizje e miteve apo një lëvizje e cila idealizonte kombin shqiptar. Ka qenë një nevojë e kohës.


BD: A mund të themi se ka qenë një reagim i nevojshëm, për të mos u asimiluar?


ES: Sigurisht. Kini parasysh që në atë periudhë, që quhet epoka e kombeve, në tërë Evropën kishim atë që zakonisht quhet “rizgjim” i ndërgjegjes kombëtare, por fatkeqësisht fqinjët tanë kishin synime ndaj territoreve shqiptare. Zgjimi kombëtar shqiptar paralelisht u shoqërua dhe me një përpjekje shumë të madhe për të mbijetuar në një terren shumë të ashpër politik të kohës. Kombi shqiptar u nda në shumë pjesë, është akoma i ndarë politikisht, si për të treguar sa afër kemi qenë tek mosqenia jonë si shqiptarë, për të kuptuar këtë përpjekje kaq të madhe që është bërë në atë kohë.


BD: Reaksioni i rilindasve ka qenë agresiviteti i fqinjëve për të tjetërsuar territorin, por edhe qenien shqiptare?


ES: Rilindja jonë Kombëtare duhet parë si një lloj “zgjimi”, duke qenë se ecte njëkohësisht me frymën romantike në Evropën e asaj kohe. Kemi rilindasit e parë si Kristoforidhi,Veqilharxhi, Thimi Mitko. Këta hodhën idenë që kombi shqiptar ekziston dhe për të jetuar në një epokë moderne ai duhet të zhvillojë dijen, gjuhën dhe, si të thuash në mënyrë metaforike, të “zgjohet” në botën moderne. Ky është fillimi dhe ngacmimi i jashtëm vinte në dy forma. Së pari, vinte nga vetë reformat modernizuese që po ndiqte perandoria osmane. Tanzimati nis ose hap siparin e reformimit të perandorisë dhe ky reformim zgjati deri kur ra Perandoria Osmane dhe u transferua tek republika qemaliste. Pra, i gjithë shekulli XIX ka qenë një shekull reformash për osmanët dhe në këtë kuadër ata ua hoqën autonominë ose vendim-marrjen provincave shqiptare në kohën e Ali Pashës dhe Bushatllinjve dhe synuan një lloj hegjemonizimi politiko-kulturor mbi shqiptarët, duke i klasifikuar si myslimanë apo si osmanë. Së dyti, kemi përpjekjet e shteteve fqinje për të grabitur tokat osmanëve që banoheshin me një shumicë shqiptare. Kjo si të thuash ishte një lloj “zgjimi” traumatik, shqiptarët menjëherë duhej të pozicionoheshin, të ktheheshin nga vetëdija kombëtare dhe këtë gjë rilindasit e kuptuan shumë saktë dhe aq sa mundën ata ndikuan që ne sot të ekzistojmë si komb dhe të kemi dy shtete shqiptare në Ballkan.


BD: Zakonisht thuhet që fillimet e Rilindjes janë vitet 30-40 të shek. XIX, por a llogaritet shpallja e pavarësisë së Shqipërisë si përmbyllje e saj?


ES: Po, por për të qenë më të saktë si fillim të Rilindjes Kombëtare mund të vendosim botimin e alfabetit të Naum Veqilharxhit në vitet 1844-1845. Historianët e studiojnë Rilindjen si një periudhë që mbyllet me pavarësinë e Shqipërisë. Kjo më shumë është një trashëgimi që na ka koha e komunizmit, ku pavarësia e Shqipërisë shihej si një lloj arritje si një lloj përmbushje e ideve të Rilindjes dhe lihej disi mënjanë faktin që gjysma e trojeve shqiptare mbetën në sundimin e Greqisë apo dhe Jugosllavisë. Rilindësit e brezit të fundit, Fan Noli, Faik Konica, Gjergj Fishta, Hasan Prishtina nuk është se e ndalën veprimtarinë e tyre në shërbim të kombit shqiptar dhe e vazhduan edhe në vitet 1920-1930. Faik Konica ishte aktiv deri sa vdiq, Fan Noli ishte mbrojtës i kishës ortodokse shqiptare në Amerikë në kohën kur kishat dhe xhamitë u mbyllën në Shqipëri. Këto duhen parë në një kuadër rilindës. Duhet thënë se këta njerëz e transportuan Rilindjen deri nga mesi i shek. XX. Krijimi i shtetit është një kufi simbolik shumë i fortë, por nuk duhet menduar se Rilindja mbaron me krijimin e shtetit shqiptar.


BD: Cila ka qenë gjendja tek masa popullore, si i ka përjetuar ajo këto lëvizje, cili ishte disponimi i masës së përgjithshme, në bazë të asaj që dihet prej përshkrimeve historike ose kujtimeve të njerëzve të kohës?


ES: Mungesa e një arsimimi në shqip, mungesa e institucioneve shqiptare kanë bërë që kujtesa masive e shqiptarëve në kohën e Rilindjes, por edhe më vonë, të ishte një kujtesë më së shumti e përhapur në formë gojore. Dihet që kujtesa historike e sjellë në formë gojore nuk shkon më shumë se disa breza. Pra, çdonjëri nga ne mund të mbajë mend gojëdhëna që i janë thënë për gjyshin apo për stërgjyshin, por jo më shumë se kaq, nëse nuk ka dokumente, prova materiale që t’i flasin për paraardhësit e vetë biologjikë më të largët se gjyshi apo stërgjyshi. Kjo gjë ndodh edhe me kujtesën kombëtare. Pa institucione kombëtare ishte e pamundur të mbajë të gjallë një vetëdije historike. Shqiptarët kanë ekzistuar me mijëra vjet në Ballkan, por kujtesa e tyre kolektive ishte e përmbledhur në forma të vagullta për atë se çka janë, nga vijnë dhe ku shkojnë. Duhet thënë që rilindësit këtë kujtesë historike që ne kemi sot, p.sh. prejardhja ilire, mitet për Skënderbeun apo për ngjarje të ndryshme të historisë, e mblodhën nga shkrimet e kohës, me shumë durim, me shumë pasion. Ata hodhën bazën për hulumtime historike, kulturore, etnografike, antropologjike që sot ne bëjmë për popullin tonë. Në këtë kuptim, për të kaluar tek pyetja juaj, masat nuk kishte si të ishin të vetëdijshme për historinë e lashtë të popullit të tyre, ose për një lloj vëllazërie politike që duhej të kishim me njëri tjetrin. Kini parasysh përçarjen e tyre të madhe nga gjeografia, nga terreni malor që ka Shqipëria, nga mungesa e rrugëve të komunikimit, ndarjet fetare, ndarjet administrative në perandorinë osmane. Gjuha ishte element bashkues, por mos harroni se gjuha shqipe flitej në shumë dialekte dhe mungonte një kulturë e përbashkët publike. Vërtet serbët dhe grekët humbën shtetet e tyre mesjetare me pushtimin osman, mirëpo ekzistenca e një kishe ortodokse greke dhe më pas në gjuhën sllave ruajtën një kulturë publike të tyre si popull, ruajtën kujtesën e shtetësisë së tyre dhe emra mbretërish që ishin bërë shenjtorë të kishës. Në premisën shqiptare diçka e tillë nuk ekzistonte, sepse qoftë xhamia, qoftë kisha nuk kishte ndonjë mbylljeje ndaj ndikimeve të huaja. Për të vijuar me shembullin e kishës, besimtarët ortodoksë shqiptarë i dinin emrat e shenjtorëve të kishës, mund të dinin lutjet në gjuhët greke apo sllave, por asgjë nga liturgjia ortodokse ose nga kultura publike që ajo përcillte nuk u jepte ndonjë të dhënë për shqiptarinë, një lloj ndjesie të shqiptarisë.


BD: Si duket edhe në mesin e ortodoksisë shqiptare vazhdimisht ka pasur figura që bëhen pjesë e Rilindjes Kombëtare, të cilët kanë kërkuar këtë njohje të identitetit etnik dhe të gjuhës?


ES: Duhet t’i falënderojmë rilindësit jo vetëm për dijen po për vullnetin, ishte shumë e guximshme në kohën kur shqipja mallkohej si gjuhë nga kisha ti të dilje e të mbroje, si klerik ortodoks, idenë që gjuha kishtare duhej të ishte gjuha shqipe. Një vullnet të madh njerëzor për t’iu kundërvënë një tradite qindravjeçare kishtare, për ta bërë pra liturgjinë në gjuhën shqipe, gjë që më parë ishte bërë në mënyrë sporadike, por jo si program politik e kulturor. Njerëz si Petro Nini Luarasi, Koto Hoxhi etj. janë përballur me anatemimin prej atyre ortodoksëve shqiptare që nuk ishin në një hap me ta. Në atë kohë ortodoksia u identifikua me shtetin kombëtar grek dhe pati një lloj krize midis besimtarëve, a identifikoheshin si grekë apo si shqiptarë? Kjo pyetje më përpara nuk ishte bërë, por në epokën e kombeve kjo pyetje u bë dhe duhej guxim i madh për të thënë që unë vërtet flas greqisht, unë vërtet jam klerik ortodoks, unë predikoj në gjuhën greke përballë besimtarëve, por ama unë jam shqiptar dhe shqiptarët duhet të jenë të veçantë si shtet dhe si komb në raport me grekët dhe duhet të kemi një kishë kombëtare ortodokse. Kjo kërkonte një guxim të madh për kohën, sepse kësaj ideje i kundërvihej e gjithë struktura hierarkike kishtare dhe sigurisht edhe një pjesë e besimtarëve. Paralelisht ky proces ndodhte edhe për shumë besimtarë e klerikë myslimanë, pra edhe të kërkoje ruajtjen e fesë islame, por edhe të kërkoje shkrimin e gjuhës shqipe me germa latine.


BD: Mirëpo, ka edhe një zhvillim paralel më këto lëvizje. Kemi familjet e mëdha shqiptare, të cilat ishin me privilegje jo të pakta në kuadër të Perandorisë Osmane. Cili ka qenë relacioni i këtyre familjeve me iniciativat e rilindasve?


ES: Është e vërtetë që ato familje feudale shqiptare që kishin lidhje të forta me Perandorinë osmane, ku kanë shërbyer deri edhe si kryeministra, fatet e tyre si pronarë tokash por edhe si elitë sundimtare i kishin të lidhura me perandorinë. Normalisht që për këta ishte disi e vështirë të pranohej një shkëputje nga perandoria dhe pinjollë të tyre kanë qenë kundërshtarë të lëvizjes kombëtare shqiptare. Nga krahu tjetër kemi edhe pinjollë të këtyre familjeve që patën mundësi të arsimohen apo që ishin aq largpamës për të kuptuar që e ardhmja kishte për ta dënuar perandorinë osmane me shkatërrim dhe duhej krijuar një shtet kombëtar. Pra, ata e kuptuan atë që do të vinte dhe zgjodhën që të ishin në krahun kombëtar. Mund të themi që në fund të shek. XIX midis familjeve të mëdha feudale shqiptare, por dhe të një borgjezie qytetare që po lindte, ishte një lloj beteje mes atyre që kërkonin një shkëputje të Shqipërisë dhe atyre që mbronin idenë e vjetër që perandoria duhej të ruhej. Dhe sa më shumë që perandoria humbiste luftëra dhe vihej përpara një shkatërrimi të mundshëm, aq më shumë këto familje mendonin që Shqipëria duhej bërë.


BD: Ta zëmë familja e Vlorajve…..?


ES: Jo më kot ishte Ismail Qemali ai që mblodhi në një kuvend të gjithë delegatët që shpallën pavarësinë e Shqipërisë. Kemi dhe figura të tjera si Hasan Prishtina, nuk ishte feudal por ishte goxha i pasur në zonat urbane, kemi dhe Faik Konicën që vinte nga një derë e madhe feudale e Shqipërisë së jugut, por që braktisi trashëgiminë e vet familjare, madje u arratis në Perëndim dhe nuk pranoi të kthehej brenda perandorisë, vetëm e vetëm që të ishte i lirë të shprehte idetë e veta kombëtare. Vëllezërit Frashëri nuk vijnë nga një familje e madhe feudale por nga një familje që ka pasur dikur shkëlqimin e vet feudal. Një interpretim klasor duket sikur i vendos një klasë të korruptuar feudale kundër popullit, por kjo nuk është e saktë. Bejlerët kishin mundësinë e lidhjeve diplomatike me të huajt dhe ata ishin në brendi të ngjarjeve që ndodhën në atë kohë në Evropë, por për disa prej tyre interesi familjar kërkonte që të ishin në lidhje me perandorinë osmane. Kini parasysh që Ferid Vlora ishte kryeministri i pernadorisë osmane në kohën kur Shqipëria po bëhej e pavarur. Pra, disa prej tyre për arsye vetjake zgjodhën një karrierë perandorake të tjerët zgjodhën të mbronin fort një idealizëm kombëtar, edhe kur ky dukej i pafuqishëm për t’iu kundërvë realitetit.


BD: Do të thotë ideja për formimin e shtetit shqiptar është kthyer në domosdoshmëri?


ES: Po i kthehem Sami Frashërit me librin e tij Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet. Aty ka një fragment ku ai thotë që çfarë jemi ne, mos jemi turq të ardhur nga Azia? Jo, thotë Samiu, ne jemi shqiptarë, ne jemi evropianë dhe kemi të drejtë mbi këtë tokë më shumë se çdo popull tjetër i Evropës. Kjo sot tingëllon pak si anakronike, një lloj orientalizmi që përçmon aziatikët dhe nderon evropianët. Mirëpo, keni parasysh në kohën kur është shkruar ky manifest. Zgjerimi i Serbisë në zonën e Nishit dhe lufta për pavarësi e Greqisë çfarë u tregoi shqiptarëve? Që shqiptarët myslimanë do të spastroheshin nga territoret që pushtoheshin nga shtetet fqinje, ku nacionalizmi i tyre bazohej tek ortodoksia. Për shumë shqiptarë të iluminuar si Sami Frashëri dukej qartë dilema. Nëse do të binte perandoria dhe shqiptarët do të bëheshin pjesë e shteteve ballkanike, sidomos myslimanët që ishin shumica e shqiptarëve, do t’i nënshtroheshin spastrimeve etnike dhe dëbimit për në Turqi. Prandaj, thotë Samiu, ne duhet të vetëdijësohemi që jemi evropianë, nuk kemi lidhje me turqit, mund të kemi fenë e përbashkët me ta, por jemi një komb i vjetër, një komb i ndryshëm nga ai turk dhe, për më tepër, ne duhet të rrimë në Evropë. Ky lloj apeli që i bëhej Evropës, që edhe shqiptarët myslimanë, për nga origjina e tyre pellazge apo ilire, janë evropianë, bëhej pikërisht për këtë gjë, jo thjesht për një vetëdije kombëtare e krenarie kombëtare, por edhe që fuqitë e mëdha të kohës t’u dilnin në krah shqiptarëve, t’i mbronin nga asimilimi ose dëbimi i dhunshëm nëse projekti kombëtar nuk arrinte të krijonte një shtet të fortë shqiptar. Jemi dëshmitarë në Jugosllavi sesi dëbimet kanë vazhduar deri vonë, deri në vitet 60 të shekullit të kaluar. Jemi dëshmitarë që çamët janë përzënë në fund të Luftës së Dytë Botërore. Pra, në shtetet ballkanike ortodokse dhe shoviniste nuk kishte vend për shqiptarë, kjo gjë është kuptuar nga shqiptarët, madje edhe nga ata shqiptarë që kërkonin të ruhej Perandoria Osmane, qëllimi i këtyre ishte të ruhej perandoria sa më gjatë për të mbrojtur shqiptarët. Kjo është arsyeja pse Rilindja në pjesën më të madhe të kohës si kërkesë politike nuk kishte pavarësinë e plotë por autonominë. Autonomia ofronte një kuadër mbrojtës të jashtëm për t’i lënë kohë fuqizimit të një shteti embrional shqiptar.


BD: A mund të themi se vëllezërit Frashëri kanë qenë tabani i Rilindjes Shqiptare?


ES: Patjetër, mund ta themi me plot gojë që kjo familje, këta tre vëllezër, krijuan kombin shqiptar. Sigurisht që kishte dhe pararendës, p.sh. Sami Frashëri kujton me nostalgji Hoxha Tahsinin si një mësues që e kishte futur tek rruga e nacionalizmit. Po ashtu në shkrimet e tyre ato kujtojnë dhe Veqilharxhin, pasi kishin rënë në kontakt me abetaren e tij. Pra kanë pasur pararendës, por kthjelltësia e ideve të Samiut, romantika e vargjeve të Naimit, diplomacia dhe politika e Abdyl Frashërit ishin vendimtare. Këta vëllezër krijuan thelbin e lëvizjes kombëtare shqiptare. Paramendoni, ne sot kemi Rrugën e Kombit që na lehtëson komunikimin ndërshqiptar, kryesisht lidhjen Tiranë-Prishtinë. Mendoni tani vitin 1880, kur Abdyl Frashëri ka lëvizur pothuajse në të gjithë Shqipërinë e asaj kohe për t’u folur shqiptarëve në shumë kuvende për rrezikun që u vinte nga traktati i Shën Stefanit dhe Kongresi i Berlinit. Por ne sot na duket i lehtë komunikimi ndër shqiptarë por mendoni se çfarë ka hequr Abdyl Frashëri për të hapur idenë e një kuvendi mbarë shqiptar. Pavarësisht nëse jo gjë u realizua me sukses atëherë, apo jo, e rëndësishme është vizioni dhe largpamësia e tij, shkrimet e tij nëpër gazetat evropiane për të mbrojtur idenë që kombi shqiptar ekziston dhe nuk mund të jetë vetëm një shprehje gjeografike. Paramendoni, kur ne flasim për ndërgjegjen kombëtare ajo çfarë ne kujtojmë pikësëpari është Naim Frashëri, si mund të jetë e shprehur atdhedashuria jonë përveçse me “O malet e Shqipërisë e ju o lisat e gjatë”, vargu i parë i poemës “Bagëti e Bujqësi”. Por kuptohet që dhe kontributi epik i të tjerëve nuk duhet lënë në harresë, në radhë të parë Lahuta e Malcis e Gjergj Fishtës, e cila edhe pse është shkruar më vonë, për nga fryma është një vepër e Rilindjes Kombëtare. Kemi Kishën Ortodokse Shqiptare, paçka se sot është nën uzurpimin e një kleriku grek, pavarësisht kësaj, fillesat i ka te përpjekja e Fan Nolit.


BD: A ka qenë Lidhja e Prizrenit pjesa politike kulmore e Rilindjes, ngaqë rilindasit shqiptarë kanë arritur në një moment të hartojmë edhe një program, pjesë e të cilit ka qenë edhe organizimi ushtarak?


ES: Lidhja e Prizrenit është një moment kulmor i të gjithë Rilindjes, si politik edhe ushtarak, sepse arriti përkohësisht të ndalte copëtimin e territoreve shqiptare. Lidhja u përpoq të krijonte një shtet shqiptar dhe po të mendojmë humbjet që patën shqiptarët në kohën e Lidhjes kanë qenë shumë më të vogla që se ato që pësuam në kohët e mëpasshme. Sigurisht edhe konkurrenca e fuqive të mëdha ndikoi në këtë gjë, sepse pengoi disi zgjerimin e shteteve sllave dhe pengoi dominimin e Rusisë në Ballkan. Përpjekja me armë e shqiptarëve pati ndikimin e vet, qoftë tek Perandoria Osmane qoftë tek Kongresi i Berlinit. Mos ta harrojmë Ulqini i është dorëzuar Malit të Zi me luftë, vetëm pasi flota e fuqive të mëdha doli në portin Ulqinit dhe kërcënoi se do të sulmonte pozicionet osmane.
BD: A ka qenë e vështirë unifikimi dhe bashkimi i kauzave, kur dihet se ka pasur mjaft klube të shqiptarëve, intelektualëve të thekur? Kanë qenë disa qendra ku kanë gravituar intelektualë shqiptarë e ku i kanë brumosur dhe lëvruar idetë e tyre politike?


ES: Një aspekt që nuk e përmendëm është se Rilindja Kombëtare ka qenë një lëvizje diasporike. Për nga vetë kushtet ku ndodhej atëherë Shqipëria, zhvillimi i ideve, propagandimi i tyre pikë së pari ndodhte në diasporën shqiptare, te një pjesë e shqiptarisë të shkëputur nga trungu etnik. Stambolli, Bukureshti, Konstanca, kolonitë në Amerikë ishin qendrat ku botoheshin shtypi shqiptar, zhvilloheshin debate, shkruheshin abetaret e vëllimet poetike, madje botoheshin vetëm me iniciale se nëse autori ishte funksionar osman dhe merrej vesh që kishte botuar jashtë perandorisë jo vetëm që pushohej nga puna, por e priste dhe burgu. Propagandimi i këtyre ideve dhe krijimi i këtyre rrjeteve të ideve nacionaliste ishte më vështirë të krijohej në Shqipëri. Ju kujtoj lëvizjen e çetës së bajrave të Çerçiz Topullit. Ne njohim betejën që zhvillohet në Mashkullorë dhe vrasjen e oficerit turk në Gjirokastër. Kryesisht ajo ishte një çetë e cila sillte libra në gjuhën shqipe nëpër fshatra dhe përhapte propagandën shqiptare. Në këtë kuptim diaspora shqiptare ka luajtur një rol shumë të madh dhe po e luan koma dhe sot, pasi lufta çlirimtare në Kosovë që u bë e mundur nga mbështetja e diasporës. Diaspora shpeshherë ka zhvilluar ide dhe forma të organizimit që shkojnë përtej asaj çka shqiptarët në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut etj. mund të artikulojnë.


BD: A është e vërtetë që Rilindja Kombëtare bazohej ndër të tjera edhe te Revolucioni Francez? Sa kanë qenë të njohura elitat shqiptare me këto zhvillime në Evropë?

ES: Kështu është. Shpeshherë themi ne se Rilindja ishte romantike, dhe ndonjëri me këtë do që të tregojë se romanticizmi është tashmë është i tejkaluar, së bashku me iluminizmin dhe se po jetohet në një epokë postiluministe, apo postmoderne, por duhet të kemi parasysh dy gjëra. Së pari, në Ballkan përhapja e ideve romantike u bë njëkohësisht me përhapjen e ideve të iluminizmit evropian dhe në qoftë se në Perëndim romanticizmi është kundërvënie ndaj ideve të iluminizmit, në Ballkan romanticizmi është një formë e përhapjes së ideve të iluminizmit. Vërtet Naim Frashëri është një poet romantik, por mesazhet e vargjeve të tij janë mësimi i gjuhës shqipe, nxënia e dijes, vëllazëria e shqiptarëve, pra vëllazëria që vjen nga revolucioni francez. Theksimi i dijes ishte lajtmotivi i epokës iluministe, për shembull Kanti thoshte sapere aude, guxo të dish. Në këtë kuptim iluminizmi ka qenë po aq i fortë sa romanticizmi te Rilindja, në qoftë se romantikja ishte forma e përhapjes së teksteve të Rilindjes Kombëtare, përmbajtja e tyre sigurisht që ishte iluministe. Naim Frashëri e shihte veten si iluminist, jo si poet romantik që ia kundërvë ndjenjën arsyes, sikurse ndodhte me poetët romantikë perëndimorë. Këtu, në botën shqiptare, ndjenja shkonte së bashku me dijen e arsyen. Kini parasysh përpjekjen për të hapur shkollën e parë shqipe në Korçë, për nga vetë kushtet e asaj kohe nuk mund të kishte një lëvizje kombëtare pa një lëvizje iluministe. Një studim i Rilindjes nga profesor Masar Stavileci jo më kot titullohet Iluminizmi Shqiptar. Së dyti, duhet të mbajmë parasysh se pjesa më e zhvilluar e botës së sotme nuk ka hequr dorë nga idetë iluministe. Debatet për fundin e modernitetit megjithatë zhvillohen brenda horizontit të modernitetit. Mund të jemi bërë më dyshues në fuqinë e arsyes dhe shkencës për të shpjeguar gjithçka dhe për t’i dhënë zgjidhje gjithçkaje, por nuk jemi aq të marrë se të heqim dorë krejt prej arsyetimit dhe zbatimit të shkencës.

BD: Studiues të ndryshëm i mëshojnë faktit se ka qenë ndoshta vendimtar ndikimi i Austro-Hungarisë në dhe për formimin e identitetit kombëtar shqiptar, për arsyen se e ka nuhatur shkatërrimin e Perandorisë Osmane, dhe ka dashur që kjo të jetë një dige ndaj ndikimit sllav edhe veçanërisht atij rus në Ballkan?

ES: Në këtë mes ka shumë të vërteta, siç ka edhe hiperbolizime, sepse mbitheksohet një faktor në kurriz të të tjerë. Në histori nuk ka vetëm një faktor që prodhon ngjarje, ka disa faktorë që ndërthuren me njëri-tjetrin. Deri tani folëm për faktorin shqiptar, për Rilindjen, por sigurisht që kjo ajo nuk vepronte në vakuum gjeopolitik. Prej fuqive të mëdha ndërkombëtare Austro-Hungaria ishte më e interesuara për çështjen shqiptare, sepse, siç e thatë, po kërkonte një digë të ndaj shteteve sllave të Ballkanit kryesisht Serbisë, Malit të Zi e më pas dhe Bullgarisë. Austro-Hungaria pa te shqiptarët një popull josllav që mund të përdorej si një barrierë ndaj afrimit gjeografik të shteteve sllave drejt territoreve të saj. Mirëpo duhet të kemi parasysh se vetë Austro-Hungaria ishte perandori, nuk ishte shtet kombëtar. Austro-Hungaria nuk mund t’i mëshonte fort idesë së pavarësisë kombëtare, sepse kjo do të kthehej në bumerang për vetë Austro-Hungarinë. Sepse po ta theksonte idenë kombëtare si mbizotëruese si mbi të tjera ide politike që legjitimojnë shtetet, atëherë kjo gjë do përkthehej që vetë Austro-Hungaria nuk mund të ishte më shtet, shtet duhej të ishte Çekia, Hungaria, Austria, Sllovenia, Sllovakia etj., sikurse janë sot. Pra ky ishte një kufizim i madh i Austro-Hungarisë për përkrahjen e çështjes kombëtare shqiptare. Së dyti, në lëvizjen e shahut ndërkombëtar të kohës Austro-Hungaria ishte e interesuar për ta ruajtur ekzistencën e Perandorisë Osmane në Ballkan. Vërtet i mori Bosnjën, por Austro-Hungaria mendonte që më mirë një partner i dobët, siç ishte perandoria osmane sesa shtetet sllave siç ishin Bullgaria e Serbia të zmadhuara në territoret osmane që do ishin levat e Rusisë. Kur viheshin në peshore një shtet potencial shqiptar në Ballkan në njërën anë dhe ekzistenca e Perandorisë Osmane në anën tjetër, për Austro-Hungarinë peshonte më shumë kjo e dyta.

BD: Vijmë te periudha e pas Luftës së Dytë Botërore. A kemi një shpërfytyrim të Rilindjes Kombëtare, për me mos me thënë masakrimin e shumë figurave në literaturën e përgjithshme shqiptare, një traumë e madhe kjo në historiografinë tonë, që lidhet me ardhjen e komunizmit në Shqipëri?


ES: Edhe kështu është, por ndoshta panorama është më e ndërlikuar. Në Shqipëri, në aspektin vet ideologjik, komunizmi vetëparaqitej si përmbushje e Rilindjes. Madje në atë kohë thuhej që rilindësit ishin të kufizuar në botëkuptimin e tyre, se shqiptarët e Shqipërisë ishin më të zhvilluar se jetonin në një shoqëri socialiste. Rilindja glorifikohej, përshkruhej si një etapë e shkëlqyer historike, ju kujtoj që shumë studime për Lidhjen e Prizrenit, për rilindësit, botimet e veprave të tyre janë bërë gjatë kohës së komunizmit. Janë bërë botimet kryesore të Vaso Pashës, të frashërllinjve, të shumë figurave të tjera, qoftë edhe minore, mbaj mend në atë kohë kam lexuar një monografi për Josif Bagerin, një patriot nga Reka që ka jetuar dhe punuar në Sofje. Në kohën e komunizmit u bë një punë e madhe për të nxjerrë në pah vlerat e Rilindjes por shumë figura të saj u denigruan, kujtoj këtu Gjergj Fishtës dhe Faik Konicës që quheshin reaksionarë e deri tradhtarë të kombit. Veprat e rilindësve u censuruan për aspektet që binin ndesh me ideologjinë enveriste. Për shembull aspekti fetar la mënjanë në studimet për Naimin. Studiuesit në ish-Jugosllavi një pjesë ndiqnin linjën e Shqipërisë, kurse një pjesë dolën kundër saj, për sa i përket vlerësimit për disa figura të Rilindjes. Ndër intelektualët shqiptarë në ish-Jugosllavi Konica e Fishta lexoheshin e studioheshin, ndërkohë që në Shqipëri pakkush i njihte. Qarqet intelektuale në Prishtinë, në qendrën kulturore të shqiptarëve në ish-Jugosllavi, mbanin lidhje me intelektualët në diasporë, si Martin Camaj dhe Ernest Koliqi.


BD: Cili është relacioni aktual i shqiptarëve me nacionalizmin. Diskursi i ri në Prishtinë, Tiranë e qendrat tjera shqiptare, ku e vendos dhe si e trajton nacionalizmin?


ES: Rilindja është një frymë bashkëkohore, sepse normalisht ajo është kudo ku janë shqiptarët. Vetë historia jonë, mënyra sesi i qasemi kulturës sonë, çfarë mësojmë ne për shqiptarët e për kulturën tonë, një pjesë e madhe e dijes sonë për veten na vjen nga Rilindja. Nuk mund të themi që ka një komb shqiptar pa Rilindjen, do të ishte diçka absurde. Në krahun tjetër ka edhe një anashkalim të Rilindjes, një mosdëshirë për t’u përballur sot me problemin kryesor që ngriti Rilindja Kombëtare. Për mendimin tim, fjala kyçe e Rilindjes është “vëllazëria”, ideja që shqiptarët janë vëllezër. Kjo gjë po anashkalohet. Kini parasysh nuk bëhet fjalë vetëm për vëllazëri emocionale dhe kulturore. Sikurse e cekëm më parë, është vëllazëria që vjen nga Revolucioni Francez. Vëllazëria nuk është asgjë tjetër veçse ideja e kombit. Ne themi që jemi një komb, mirëpo kombin shpeshherë e kuptojmë si etni, sepse kur themi se jemi një komb nënkuptojmë që kemi një gjuhë, një histori, një simbolikë e kështu me radhë, por këto gjëra i kanë edhe etnitë, edhe ato kanë gjuhë, histori, simbole. Ajo çka e bën kombin komb është aspekti politik, veç atij kulturor. Ne duhet të reagojmë si komb për gjërat themelore që prekin interesin kombëtar. Fatkeqësisht kjo gjë nuk po ndodh, fatkeqësisht jemi shumë larg një përqendrimi të energjive, një përqendrimi të elitave, një përqendrimi të mendjes tek një problem i pazgjidhur kombëtar. Shkalla e bashkëveprimit dhe shkalla e bashkëpunimit ndërkufitar e shqiptarëve është shumë e ulët fatkeqësisht. Duket sikur po ndjehemi mirë me gjendjen politike ku ndodhemi. Dhe kjo gjë vjen prej moskuptimit tonë ose prej mosdëshirës tonë për të ecur tek ajo vijë që nisi Rilindja. Abdyl Frashëri nuk priti të ndërtohej Rruga e Kombit për të shkuar dhe për të folur me bashkatdhetarët, për t’u shpjeguar rreziqet që u vinin nga fqinjët. Sot ne jemi më të mençur, kemi më shumë institucione, media, akademi shkencash, por kemi një lloj druajtje për t’i thënë gjërat siç janë. Nuk kemi besim tek forca jonë dhe mendojmë që pala kombëtare s’bën dot asgjë në aspektin final, në aspektin e një rregullimi të rajonit të Ballkanit. Mirëpo, ndryshimi fillon nga vetja, ose më mirë të themi se ndryshimi pozitiv fillon nga vetja. Në njëfarë mënyrë mua më duket sikur kemi dështuar në demokraci. Në kohën kur demokracia formalisht është rendi në fuqi në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut, ne shqiptarët jemi më të përçarë se kurrë. Nuk po arrijmë të mblidhemi tok dhe fatkeqësisht grupimi më i madh, më i fuqishëm është në kahun e gabuar, jo në kahun pozitiv. Më brengos situata në Kosovë, ku janë bërë bashkë forcat politike regresive për të penguar fitoren e krahut kombëtar. Nuk mjafton të jemi të dijshëm në profesione, sot na duhet një motivim, na duhet një frymë dhe mendoj se është aktivizimi i frymës së Rilindjes me dijen bashkëkohore që do të ishte rruga e duhur e shqiptarëve në shek. XXI.

© RRUGA PRESS. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara.

Next Post

Naftëtarët ndërprenë grevën, kryeministri mbërrin në Fier (VIDEO)

ShpërndajePas 26 ditësh, gratë naftëtare mbyllin grevën e urisë, duke pritur të ulen në tryezën e bisedimeve me kryeministrin Rama. Rreth orës 18:00, kryeministri Rama mbërriti në bashkinë e Fierit, ku pritet të mbahet takimi me një përfaqësi nga grevistët. Në takim do të marrë pjesë edhe kryetari i Kuvendit, […]